Eser Sözleşmelerinin Nitelikleri ve Hukuki Unsurları

Eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin ise bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği, karşılıklı borç yükleyen bir sözleşme türüdür. Türk hukukunda, inşaat sektöründen sanat dünyasına ve hatta tıp dünyasına uzanan geniş bir yelpazede uygulanabilirliği bulunan eser sözleşmesi (istisna akdi), 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 470 ile 486. maddeleri arasında düzenlenmiştir.

1. Eser Sözleşmesinin Hukuki Niteliği ve Unsurları

Eser sözleşmesini diğer iş görme sözleşmelerinden ayıran en temel özelliklerden biri, yüklenicinin sadece bir "faaliyet" değil, somut bir ‘’eser’’ vadetmesidir. Bu bağlamda sözleşmenin temelde iki ana unsuru mevcuttur:

• Eser Meydana Getirme: Bu, fiziksel bir yapı olabileceği gibi, fikri bir ürün (bir bilgisayar programı veya beste) de olabilir. Eser sözleşmeleri bu yönüyle hizmet sözleşmelerinden ayrılır.

• Bedel: Eser sözleşmesi ivazlı bir sözleşme olup, iş sahibini eserin bedelini ödeme borcu altına sokar.

  
  

2. Eser Sözleşmesinde Yüklenicinin Borçları

Yüklenici, işi kendi yönetimi altında, sadakat ve özenle yürütmek zorundadır. TBK m. 471 uyarınca, yüklenicinin özen borcunun tayininde, "benzer alandaki basiretli bir yüklenicinin göstermesi gereken mesleki ve teknik davranış" esas alınır. Yüklenicinin temel borçları şöyledir:

• İşi Sadakat ve Özenle Yapma Borcu: Yüklenici, üstlendiği edimleri iş sahibinin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle ifa etmek zorundadır.

• Şahsen İfa veya Denetimi Altında Yaptırma: Eserin meydana getirilmesinde yüklenicinin kişisel yetenekleri önem arz ediyorsa, işi bizzat kendisi yapmalıdır. Ancak genel uygulamada yüklenici, işi alt yüklenicilere (taşeronlara) yaptırabilir; bu durumda dahi iş sahibine karşı sorumluluğu devam eder.

• Araç, Gereç ve Malzeme Sağlama Borcu: Aksi kararlaştırılmadıkça, eserin meydana getirilmesi için gerekli olan araç ve gereçleri yüklenici sağlamakla yükümlüdür. Malzeme yüklenici tarafından sağlanmışsa, bu malzemenin ayıplı olması durumunda yüklenici, bir satıcı gibi sorumlu tutulur.

• Meydana Getirdiği Eseri Teslim Etme Borcu: Eser sözleşmesinde yüklenicinin eseri meydana getirme borcunu tam olarak ifa etmiş olması için eseri sahibine teslim etmesi gereklidir. Diğer bir deyişle, eser sözleşmesinde yüklenicinin bir eser meydana getirme borcu, teslim borcunun yerine getirilmesi anında tam olarak ifa edilmiş olmaktadır.

  
  

3. Eser Sözleşmesinde İş Sahibinin Borçları

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında eser sözleşmesinde iş sahibine yüklene temel borç, eser bedelini ödeme borcudur. İş sahibinin bedel ödeme borcu, eserin teslimi anında muaccel olur. Eserin parça parça teslim edilmesi kararlaştırılmış ve bedel parçalara göre belirlenmişse, her parçanın bedeli onun teslimi anında muaccel olur.  Bedelin kararlaştırılmamış olması, sözleşmenin geçerliliğini etkilemez; bu durumda TBK m. 481 uyarınca, önceden bedeli kararlaştırılmayan eserin bedeli, yapıldığı yer ve zamanda eserin değerine ve yüklenicinin giderine bakılarak belirlenir.

4. Eser Sözleşmesinin Şekli

Eser sözleşmelerinin geçerli olabilmesi için Türk Borçlar Kanunu kapsamında herhangi bir şekil şartı öngörülmemiştir. Kural olarak bir kısıtlama getirilmemesi sebebiyle sözlü, yazılı ya da resmi şekilde yapılma serbestisi vardır. Ancak sözleşmeden doğacak hukuki uyuşmazlıklarda iddiaların kanıtlanabilmesi ve tarafların hak kaybına uğramaması adına en azından adi yazılı şekilde yapılması önem arz etmektedir zira sözlü olarak yapılan sözleşmelerin esaslarının yargı makamları önünde kanıtlanması oldukça güçtür.

5. Eser Sözleşmesinde Ayıp

Eserin teslimiyle birlikte iş sahibi, imkan bulur bulmaz eseri gözden geçirmek ve varsa ayıpları yükleniciye bildirmek zorundadır. Ayıp durumunda iş sahibinin sahip olduğu seçimlik haklar şunlardır:

• Sözleşmeden dönme: Eser iş sahibinin kullanamayacağı veya hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacağı ölçüde ayıplı ya da sözleşme hükümlerine aynı ölçüde aykırı olursa sözleşmeden dönme,

• Bedelden İndirim: Eseri alıkoyup ayıp oranında bedelden indirim isteme,

• Ücretsiz Onarım: Aşırı bir masrafı gerektirmediği takdirde, bütün masrafları yükleniciye ait olmak üzere, eserin ücretsiz onarılmasını isteme seçimlik haklarından birini kullanabilir.

• Tazminat Hakları: İş sahibi genel hükümler çerçevesinde uğradığı maddi ve manevi zararın tazminini isteyebilir.

  
  

6. Eser Sözleşmesinin Sona Ermesi

Eser sözleşmesi, eserin teslimi ve bedelin ödenmesiyle olağan şekilde sona erer. Ancak kanun, bazı özel sona erme hallerini de öngörmüştür:

• Yaklaşık bedelin aşılması: Başlangıçta yaklaşık olarak belirlenen bedelin, iş sahibinin kusuru olmaksızın aşırı ölçüde aşılacağı anlaşılırsa iş sahibi, eser henüz tamamlanmadan veya tamamlandıktan sonra sözleşmeden dönebilir.

• Eserin yok olması: Eser teslimden önce beklenmedik olay sonucu yok olursa iş sahibi, eseri teslim almada temerrüde düşmedikçe yüklenici, yaptığı işin ücretini ve giderlerinin ödenmesini isteyemez.

• Tazminat karşılığı fesih: İş sahibi, eserin tamamlanmasından önce yapılmış olan kısmın karşılığını ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek koşuluyla sözleşmeyi feshedebilir.

• İş sahibi yüzünden ifanın imkânsızlaşması: Eserin tamamlanması, iş sahibi ile ilgili beklenmedik olay dolayısıyla imkânsızlaşırsa yüklenici, yaptığı işin değerini ve bu değere girmeyen giderlerini isteyebilir.

• Yüklenicinin ölümü veya yeteneğini kaybetmesi: Yüklenicinin kişisel özellikleri göz önünde tutularak yapılmış olan sözleşme, onun ölümü veya kusuru olmaksızın eseri tamamlama yeteneğini kaybetmesi durumunda kendiliğinden sona erer.

  
  

Sonuç olarak eser sözleşmeleri, günlük hayatın birçok alanında karşılaştığımız ve uygulama alanının geniş olması sebebiyle hukuki uyuşmazlıklara oldukça açık bir sözleşme tipidir. Dolayısıyla eser sözleşmeleri düzenlenirken işin teknik şartlarına ve hukuki gereklere dikkat edilerek özenle hazırlanması ve hukuki destek alınması, sözleşmenin her iki tarafının da haklarının korunması için oldukça önemlidir.

İnternet sitemizde yer alan bilgiler Kurşun Hukuk & Danışmanlık tarafından, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu ve Türkiye Barolar Birliği’nin meslek kuralları bağlamında sadece bilgi amaçlı olarak temin edilmektedir. Web sitemizdeki tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Elif Kurşun’a aittir.